Het opnemen van een boeteclausule in een overeenkomst; reken je niet rijk

Koop & verkoop

Het opnemen van een boeteclausule in een overeenkomst; reken je niet rijk

Een contractuele boete wordt vaak afgesproken om meer waarborg tot nakoming van afspraken te krijgen in zakelijke contracten. Doet de ander niet wat er is afgesproken, dan weet hij wat er boven zijn hoofd hangt. In de praktijk valt dat soms tegen: de rechter kan de boete flink matigen en doet dat vaak ook.

Het is in het zakelijk verkeer heel normaal om boetes in een contract vast te leggen. De boetes kunnen voor een overtreder van contractueel vastgelegde afspraken flink oplopen. Vaak wordt naast een eenmalige boete per overtreding een aanvullende boete afgesproken voor elke periode dat de overtreding voortduurt. Dat kan behoorlijk in de cijfers lopen.

Wij zien dergelijke boetepalingen regelmatig langskomen in intentieovereenkomsten waarin partijen met elkaar afspreken om voor een bepaalde periode op exclusieve basis met elkaar te onderhandelen over de uiteindelijk te sluiten overeenkomst. De verkoper committeert zich dan voor een bepaalde periode uitsluitend met de kandidaat-koper te onderhandelen over de verkoop van zijn onderneming. Als hij dan toch met een andere geïnteresseerde koper gaat praten, volgt er een boete. Ook in de uiteindelijke koopovereenkomsten zien we vaak boetes voor het overtreden van het non-concurrentiebeding of het verbod om oude relaties te benaderen. De koper van een onderneming wil namelijk voorkomen dat de verkoper direct na de verkoop zijn oude klantenportefeuille nog eens gaat benaderen met bijvoorbeeld een vergelijkbaar product. Dergelijke bedingen zijn er in allerlei vormen.

De afspraken in het contract zijn leidend; pas als deze tot onevenredige resultaten leiden, mag de rechter de overeengekomen boete matigen

Staar je niet blind

Geeft zo’n contractuele boete zekerheid? Nee, staar je er niet blind op. Vorig jaar sprak het Hof Den Bosch zich uit over de hoogte van verbeurde boetes door niet-nakoming van een exclusiviteitsovereenkomst. Er werd zo’n vier ton aan boetes gevorderd, in overeenstemming met de in het contract neergelegde afspraak. Toch werd uiteindelijk maar zo’n vijf procent van dat bedrag toegewezen door het Hof. Dat terwijl de Hoge Raad in een zaak die als standaardarrest wordt gezien, heeft aangegeven dat de rechter boetes slechts onder bepaalde omstandigheden mag matigen. Volgens de Hoge Raad zijn de afspraken in het contract leidend en wordt pas aan matiging toegekomen indien de overeengekomen boete in de gegeven omstandigheden tot onaanvaardbare resultaten leidt. Daarbij moet onder andere worden gekeken naar de daadwerkelijke schade die is geleden door de overtreding en de omstandigheden waaronder de boeteclausule wordt ingeroepen.

Geen vaste lijn in verhouding gevorderde en toegewezen boete

Wat partijen hierover ook afspreken, de rechter kan dus een correctie op de gevorderde boete aanbrengen. Er is in de jurisprudentie niet eenvoudig een vaste lijn te ontdekken in de verhouding tussen de op basis van de overeenkomst te vorderen boetes en de uiteindelijk toegewezen boetebedragen. De omstandigheden waaronder een overtreding plaatsvindt en de werkelijke schade daarvan verschillen nu eenmaal per overtreding. Wel zijn er bepaalde factoren die in de beoordeling van de omstandigheden door de rechter veelal aan bod komen, zoals de omvang en professionaliteit van de contractspartijen, hun wederzijdse afhankelijkheid, het achterliggende belang dat de boete beoogt te beschermen en hoe (de hoogte van) de overeengekomen boete zich hiertoe verhoudt. Ook kan belang toekomen aan het feit of partijen uitvoerig over de boetebepaling hebben onderhandeld of niet. Is dat wel het geval, dan zal er voor de rechter in beginsel minder ruimte zijn voor matiging.

Twee redenen om toch boete vast te leggen

Als een contractueel overeengekomen boete aanzienlijk risico loopt om te worden aangepast, waarom zou je hem dan eigenlijk nog vastleggen? Er zijn ten minste twee goede redenen voor het opnemen van een contractuele boete. Er gaat een afschrikwekkende werking van uit; of eigenlijk een aansporende werking om de gemaakte afspraken daadwerkelijk na te komen. Er kan een partij uiteindelijk nogal wat boven het hoofd hangen als hij dit niet doet. Dit is zeker het geval als in de hoogte van de boete niet alleen rekening is gehouden met de uit de overtreding voortvloeiende schade, maar ook met de voordelen die de overtreder daaruit haalt. Bovendien kan het vastleggen van een boete dienen ter fixatie van de door de overtreding geleden (of te lijden) schade: de partij die de boete vordert, hoeft in eerste instantie de geleden schade niet te bewijzen. Dat leidt vaak tot een betere uitgangspositie in een juridische procedure. Waarbij dus nog dient opgemerkt te worden dat de rechter de daadwerkelijk geleden schade kan betrekken in zijn oordeel over het al dan niet matigen van de overeengekomen boete.